Charakterystyka


Charakterystyka to dłuższa forma wypowiedzi. Obejmuje prezentację postaci literackiej, tworzenie jej portretu psychologicznego.

Zazwyczaj autor lektury opisuje postać fragmentarycznie, dopiero po przeczytaniu całej powieści czytelnik może wyrobić sobie zdanie o bohaterze na podstawie dłuższych lub krótszych opisów jego zachowania, wyglądu, uczuć.

Charakterystyka pisana przez uczniów jest zazwyczaj charakterystyka bezpośrednią, czyli dotyczy wprost danej postaci. Uczeń wymienia cechy omawianej postaci, analizuje jej motywy działania itp.

Układ

  1. Wstęp – ogólne przedstawienie postaci
  2. Cechy zewnętrzne – wygląd (ubiór, cechy szczególne, budowa ciała, twarz, wiek, wzrost itp.)
  3. Cechy psychiczne – osobowość bohatera, przeżycia które go ukształtowały
  4. Stosunek do świata – do ludzi, rzeczy, zwierząt, symboli itp.
  5. Ocena postaci – własna opinia, ocena postaci

Rodzaje

  • Pierwszy podział:
    1. charakterystyka zewnętrzna – wygląd i postępowanie bohatera, czyli: ubiór, wzrost, twarz, budowa ciała, język jakim się posługuje
    2. charakterystyka wewnętrzna – dotyczy charakteru, psychiki, cech osobowości, uczuć, postaw moralnych, odkrywanych najczęściej poprzez zachowania postaci
  • Drugi podział:
    1. charakterystyka bezpośrednia – dotyczy wprost danej postaci
    2. charakterystyka pośrednia – nie mówi wprost o postaci, lecz za pośrednictwem jej relacji z innymi, lub w ogóle z otoczeniem
  • Trzeci podział:
    1. charakterystyka statyczna – prezentowana jest postać z cechami pozytywnymi
    2. charakterystyka dynamiczna – ukazująca postać zmieniającą się pod wpływem wydarzeń
  • Czwarty podział:
    1. charakterystyka całościowa – dokładne ujęcie wszystkich szczegółów dotyczących danej postaci.
    2. charakterystyka częściowa – koncentruje się na dokładnym ukazaniu pewnej strony charakteryzowanej postaci, np. moralności.

W szkole średniej charakterystyka pełni najczęściej funkcję pomocniczą w stosunku do innej wypowiedzi, np. rozprawki, opowiadania, eseju.

Przykład: Charakterystyka bohatera literackiego

„Zemsta” Aleksandra Fredry jest jedną z najbardziej rozpoznawanych komedii polskiej dramaturgii. Od wielu pokoleń bawi i zachęca swoich czytelników do refleksji nad istotą konfliktu, sporu i ludzkich charakterów. To dzieło, w którym bez problemu znajdziemy przykłady komizmu słowa, sytuacji oraz postaci. I ten ostatni rodzaj komizmu przykuwa uwagę czytelnika najbardziej, za sprawą barwnych bohaterów stworzonych przez autora.

Bez wątpienia jedną z barwniejszych postaci w „Zemście” jest Cześnik – Maciej Raptusiewicz. W przeszłości brał udział w sejmikach, a nawet zdarzało mu się pojedynkować z każdym, kto miał zdanie inne niż on sam. To mężczyzna już niemłody, ale nie uważający się za starego. Jest jednak już w wieku, w którym to dokuczają mu różne choroby takie jak: podagra, kurcze żołądka czy reumatyzm. Nosi się zgodnie z sarmacką modą – kontusz z szerokim pasem i szabla to typowe elementy ubioru Sarmaty.

Cześnika poznajemy jako głównego oponenta w sporze z Rejentem. Bohaterowie kłócą się o mur graniczny. Strony konfliktu zestawił Fredro na zasadzie kontrastu, co niewątpliwie ubarwia główny wątek. Jednak nie podstawowy temat komedii jest przedmiotem opisu, zatem przejdę do charakterystyki postaci. Warto tutaj wspomnieć, że Maciej Raptusiewicz to przede wszystkim stryj młodziutkiej Klary. Wraz z nią mieszka na zamku, który nie jest jego własnością. Cześnik to kawaler, który po cichu podkochuje się w Podstolinie, a raczej w jej majątku, bo pragnie ożenku tylko po to, by polepszyć swoją nieciekawą sytuację finansową.

A jaki typ osobowości prezentuje Cześnik? Nazwisko Raptusiewicz nie jest przypadkowe i właściwie dobrze określa charakter bohatera. Maciej to człowiek niecierpliwy i wybuchowy, czym wzbudza przerażenie innych. Stryj Klary jest typem nerwusa, o którym powiemy „w gorące wodzie kąpany”. Często działa pod wpływem emocji. Najpierw działa, potem myśli. Dzięki temu wydarzenia w komedii nabierają tempa i niezwykłych zwrotów akcji. W konflikcie z Rejentem oliwy do ognia sporu o mur dolewają też inne cechy tej postaci literackiej m.in.: nieustępliwość, porywczość i pieniactwo. Rejent mówi o nim: „Cześnik burda – ja spokojny”. Czy jest łatwo być w sporze z takim temperamentem? Oczywiście, że nie. Gdyby jednak przyjrzeć się temu bohaterowi bliżej, dostrzec możemy też ujmującą nieśmiałość Cześnika, która ujawnia się w relacjach z kobietami. Z zalet należy także wymienić, iż jest to człowiek uczciwy, ponieważ postanawia zapłacić odprawionym murarzom. Warto dodać, że Maciej Raptusiewicz potrafi być gościnny nawet wobec osób, których nie lubi. Jak na szlachcica przystało – jest wierny obyczajom szlacheckim. To postać literacka wyróżniająca się szczerością, autentycznością. Jego charakter i małżeńskie plany na przyszłość utrudniają Klarze osiągnięcie szczęścia w miłości. Jej ukochany Wacław zauważa: „Lecz cóż temu Klara winna / że czasami stryj szalony?”. Wszyscy doskonale znają „gorący” temperament bohatera. Młodzi zatem walczą o swoją miłość z przeciwnościami nie losu, lecz charakterów Rejenta i Cześnika.

Aleksander Fredro stworzył postać Cześnika na potrzeby komizmu. Przecież charakterystyczne, dobrze kojarzone z opisywanym bohaterem „mocium panie” wzbudza w nas śmiech wiele razy, nie tylko w scenie dyktowania Dyndalskiemu listu. Maciej Raptusiewicz to typowy przedstawiciel ówczesnej szlachty, który pozwala nam na fantastyczną podróż w przeszłość.

Skomentuj